[Η επιστολή που έστειλε ο ήρωας από το πεδίο της μάχης προς τους γονείς του.]
Εξακολουθεί η ίδια κατάστασις. Τα πράγματα όμως είναι πολύ καλύτερα τώρα... Ο περισσότερος κόσμος νομίζει ότι σήμερον το μέτωπον του πολέμου εν Ηπείρω εκτείνεται από Μανωλιάσσης μέχρι Μπιζάνι - Αετορράχης. Πραγματικώς όμως εκτός του κυρίως μετώπου υπάρχει και αμυντικόν μέτωπον από Πρεβέζης μέχρι Σουλίου. Λάβετε τον χάρτην και μετρήσατε χιλιόμετρα.
Και όλη αυτή η φασαρία με 12 - 15.000 Στρατού!... Από όλους τους αιχμαλώτους πληροφορούμεθα ότι το ηθικόν του Τουρκικού Στρατού είναι αισχρόν. Οι Τουρκαλβανοί μετά την υπό της Ευρώπης αποφασισθείσαν κήρυξιν της Αλβανικής αυτονομίας απεσύρθησαν. Ο Εσσάτ Πασάς Αρχιστράτηγος του Στρατού Ιωαννίνων ηναγκάσθη να κρεμάση 40 Τουρκαλβανούς και τους λοιπούς ετοποθέτησε εις τα Μεταγωγικά.
Αφηρέθη τοιουτοτρόπως το μόνον ακμαίον και πραγματικώς μυθικώς ανδρείον στοιχείον του πολιορκουμένου Στρατού... Ο πανικόβλητος αυτός στρατός λυμόττει φοβερά. Οι στρατιώται αναφανδόν ζητούν την παράδοσιν των Ιωαννίνων. Είναι άλλωστε φανερόν ότι αι υπό των αιχμαλώτων διδόμεναι πληροφορίαι δεν στερούνται ακρίβειας εκ του ότι τας πρώτας ημέρας οι Τούρκοι επετίθεντο λυσσωδώς μετά θάρρους αξιοθαύμαστου και εκπληκτικού ηρωισμού. Μετά την απόκρουσιν των δύο πρώτων Τουρκικών επιθέσεων παρετηρήθη μεγίστη ύφεσις εις το πολεμικόν μένος των Τούρκων.
Αι νυκτεριναί επιθέσεις σχεδόν εσταμάτησαν, ιδίως κατόπιν της θαυμαστής τοποθετήσεως του πυροβολικού... Το πυροβολικόν μας μετά πολλού κόπου κατόρθωσε να παραταχθή. Παρετάχθη έναντι του Μπιζάνιου σε απόστασιν 4.500μ. Σήμερον δε το πρωί ήρχισαν αι ομοβροντίαι...
Αχ! Αυτός ο ορίζων! Εμπρός το δάσος με τις βελανιδιές. Ολίγον πάρα πίσω το χωρίον Κοπάνι και πάρα πίσω ακόμη το χιονισμένο βουνό. ∆εξιά τα βουνά της Μανωλιάσσας, το Καστράκι. Απέναντι άλλο δάσος με μικρές βελανιδιές και αριστερά τα Πεστά και το περιώνυμον πλέον Χάνι Εμίν Αγά... Η ημέρα περνά εν μεγίστη μονοτονία.
Το πρωί έγερσις 7½ . 8½ ένας περίπατος κατάλληλος. 12 επάνοδος εις τον καταυλισμόν. Πρόγευμα συνήθως μία καραβάνα καφές και ½ κουραμάνα. 12½ - 6 διάφοραι μικραί ασχολίαι π.χ. Ψείριασμα, αφόδευσις και διάφοραι άλλαι επίσης ασχολίαι. 7μ.μ. - 7½π.μ. ύπνος υπό αντισκήνου εν μέσω διαφόρων κοριών και δεσποινίδων ψειρών...
Τώρα ευρήκα μίαν άλλην διασκέδασιν... Κάθε βράδυ το σκάω και από τας 6μ.μ. έως τας 12 και κάθημαι εις το Χάνι Εμίν με διασκεδαστικήν συντροφιά...
Μόνον σεις δεν δικαιούσθε να είσθε δυσαρεστημένοι από αυτήν την ευχάριστον κατάστασιν... Η μαύρη αλήθεια είναι ότι άγαν επεθύμησα το υποστεφές Άστυ και ιδίως τους κατοικούντας ή μάλλον τας κατοικούσας αυτό. Αλλά τι να γίνη; Και αυτό θα περάση... Μην ξεχάσετε τα ρούχα και τα χρήματα.
Το παιδί σας, Ανδρέας Ζυγομαλάς.
Η απελευθέρωση των Ιωαννίνων
[Αφιέρωμα από την ιστοσελίδα: HellasOnTheWeb ]
Στα μέσα του περασμένου ∆εκεμβρίου ένας πολύ καλός φίλος, ο γιατρός Γιάννης Μελαδάκης, με ενημέρωσε ότι στο «Μουσείο Ζυγομαλά», στον Αυλώνα Αττικής, φυλάσσονται σημαντικά κειμήλια και έγγραφα από τον αγώνα του 1912-13 για την απελευθέρωση των Ιωαννίνων από τον οθωμανικό ζυγό.
Όπως ήταν φυσικό η σημαντική αυτή πληροφορία κέντρισε αμέσως το ενδιαφέρον μου. Επισκέφτηκα το συγκεκριμένο μουσείο δύο φορές και χάρη στην ευγενική συγκατάθεση του διευθυντή Τάσου Χριστοφόρου μού δόθηκε η άδεια να ερευνήσω όλο το υλικό, καθώς επίσης να φωτογραφήσω και φωτοτυπήσω οτιδήποτε θα μπορούσε να αποκαλύψει ή να συμπληρώσει πτυχές της σημαντικής, για την Ήπειρο, ιστορικής αυτής περιόδου.
Το αρχειακό υλικό περιστρέφεται γύρω από την προσωπικότητα και τη δράση του εθελοντή του ελληνικού στρατού και μαχητή του Μπιζανίου Ανδρέα Ζυγομαλά. Ο πατέρας του, Αντώνης Ζυγομαλάς, ήταν βουλευτής Αττικοβοιωτίας και είχε διατελέσει τρεις φορές υπουργός. Η μητέρα του, Λουκία Μπαλάνου, ήταν απόγονος της γνωστής μεγάλης οικογένειας των Ιωαννίνων. Επίσημα έγγραφα και επιστολές, τιμητικές διακρίσεις και κειμήλια, μετάλλια και ενθύμια, στρατιωτικές στολές και όπλα, προσωπικά αντικείμενα και λάφυρα από το πεδίο της μάχης συγκροτούν το σχετικό αρχείο.
Την έρευνά μου από την πρώτη στιγμή συνόδευε η έκπληξη, που σχεδόν αμέσως μετατρέπονταν σε ενθουσιασμό για τα «αναπάντεχα» ευρήματα. Ήταν συγκλονιστικό να ανοίγεις το συρτάρι της παλιάς ντουλάπας και ξαφνικά να βγαίνει στο φως η πολεμική σημαία των οχυρών του Μπιζανίου. Στην εξωτερική μπροστινή πλευρά της θήκης, όπου ήταν τοποθετημένη, είναι γραμμένα τα εξής: «Υπουργείο Πολιτισμού. Τουρκική σημαία Μπιζανίου. Θέλει συντήρηση». Η τουρκική σημαία των οχυρών του Μπιζανίου υπεστάλη από τον Ανδρέα Ζυγομαλά και προς τιμήν του η στρατιωτική διοίκηση τού επέτρεψε να την κρατήσει ως πολεμικό λάφυρο.
Παραδίπλα, στην έκθεση των στρατιωτικών του κειμηλίων (στολή, πηλήκιο, σέλα αλόγου, όπλα, ξίφη κ.ά.),
Ποιος ήταν ο Ανδρέας Ζυγομαλάς
Ανδρέας Ζυγομαλάς (1890 -1914), ήταν το μοναδικό παιδί του Αντωνίου Ζυγομαλά, βουλευτή Αττικοβοιωτίας και Υπουργού Παιδείας, ∆ικαιοσύνης και Εσωτερικών και της Λουκίας Μπαλάνου, απογόνου της γνωστής γιαννιώτικης οικογένειας. Σπούδασε και αρίστευσε στις νομικές επιστήμες. Αμέσως μετά τις σπουδές του υπηρέτησε τη στρατιωτική θητεία του ασκώντας, συν τοις άλλοις, καθήκοντα διερμηνέα. Από μικρή ηλικία μιλούσε απταίστως τρεις ξένες γλώσσες. Ενώ είχε εκπληρώσει τη στρατιωτική του θητεία άρχισε ο Βαλκανικός Πόλεμος του 1912-13. Εθελοντής, πλέον, φόρεσε και πάλι τη στρατιωτική στολή και κατατάχτηκε στο 2ο Σύνταγμα Πεδινού Πυροβολικού. Έφυγε, αμέσως, για την πρώτη γραμμή του μετώπου προς απελευθέρωση των υπόδουλων ελληνικών εδαφών. Στην αρχή βρέθηκε στη Μακεδονία. Γρήγορα, όμως, ήλθε στην Ήπειρο, τόπο καταγωγής της μητέρας του. Ζήτησε μάλιστα να σταλεί στο Μπιζάνι, όπου ήταν το βασικό μέτωπο με τον εχθρό. Ο ηρωισμός του αφήνει έκπληκτους τους ανωτέρους του. Εκεί του δόθηκε «επ’ ανδραγαθεία» ο βαθμός του ανθυπολοχαγού. Στην τελική επίθεση είναι αυτός που με την ομάδα του καταλαμβάνει το ύψωμα του Μπιζανίου. Του παραδίδεται «τιμής ένεκεν» η κομματιασμένη τουρκική σημαία, η οποία μαζί με τα όπλα του, τις στολές του και τα λάφυρα εκτίθενται στο Μουσείο Ζυγομαλά, στον Αυλώνα Αττικής.
Όταν τελείωσε ο νικηφόρος πόλεμος του 1912-13 ο Ανδρέας Ζυγομαλάς έστειλε τα παράσημα στους γονείς του και έμεινε για να συνεχίσει, τη φορά αυτή, τον αγώνα αυτονομίας της Βορείου Ηπείρου. Με γράμμα προς τη μητέρα του τής ανήγγειλε την απόφαση να οργανώσει δική του ομάδα, υποβάλλοντας ταυτοχρόνως στον πατέρα του την παράκληση να στρατολογήσει παλληκάρια και να του στείλει χρήματα. Ενώ ο Αντώνιος Ζυγομαλάς είχε αρχίσει τις ενέργειες για την αποστολή ανδρών στη Βόρειο Ήπειρο, φτάνει το θλιβερό μήνυμα του θανάτου του παιδιού του. Το τηλεγράφημα έγραφε: «Ο Ανδρέας Ζυγομαλάς έπεσε σε ενέδρα του εχθρού και βρέθηκε αποκεφαλισμένος στη Νίβιτσα της Βορ. Ηπείρου». Ήταν η 31η Ιουλίου 1914.
Το γραφείο, η στολή, η σέλα του αλόγου του, το όπλο, τα ξίφη και η σημαία που σκέπασε τη σορό του στο Αργυρόκαστρο (31/7/1914), όπως εκτίθενται στο «Μουσείο Ζυγομαλά» στον Αυλώνα Αττικής υπάρχει μία μεγάλων διαστάσεων ελληνική σημαία. Η σημαία αυτή ράφτηκε μέσα σε ένα βράδυ από νέες κοπέλες του Αργυροκάστρου για να σκεπάσει τη σορό του Ανδρέα Ζυγομαλά, που στις 31.7.1914 έπεσε μαχόμενος στη Νίβιτσα των Αγ. Σαράντα στον αυτονομιακό αγώνα της Βορείου Ηπείρου.
Σε φάκελο του αρχείου του βρέθηκε, επίσης, τοπογραφικό σκαρίφημα, σχεδιασμένο από τον ίδιο. Αποτυπώνεται σε αυτό η περιοχή από το Χάνι Τερόβου (τότε Χάνι Σεφήμ Βέη) μέχρι το Χάνι Κανέτας. Στο σκαρίφημα οριοθετούνται στο χώρο όλες οι ελληνικές στρατιωτικές δυνάμεις που δραστηριοποιούνταν στην περιοχή με τα ονόματα των διοικητών τους. Στο πίσω μέρος του σκαριφήματος αναγράφεται: «Πολιορκία Ιωαννίνων 20 - 30 .12.12».
Σε άλλο φάκελο βρέθηκαν δύο επιστολές προς τους γονείς του. Η πρώτη φέρει ημερομηνία 15.12.1912 και η δεύτερη 16.12.1912. Και οι δύο γράφτηκαν στη Μανωλιάσσα. Η δεύτερη επιστολή έχει ιδιαίτερη αξία, γιατί δίνει σημαντικές πληροφορίες για την ψυχολογία και τη δράση του τουρκικού στρατού, ενώ ταυτοχρόνως περιγράφει δικές του προσωπικές στιγμές.
Τέλος, ανάμεσα σε έναν τεράστιο όγκο εγγράφων βρέθηκαν δύο κείμενα οργανώσεων αποδήμων Ηπειρωτών. Το πρώτο είναι η επιστολή της Ηπειρωτικής Αδελφότητας Αθηνών με ημερομηνία 11.8.1914 προς το ∆ημοτικό Συμβούλιο της Αθήνας για απόδοση τιμών προς τον ήρωα. Το δεύτερο είναι συλλυπητήριο ψήφισμα της Ενώσεως Ηπειρωτικών Σωματείων Αθηνών - Πειραιώς και Περιχώρων με ημερομηνία 4.8.1914, ημέρα της κηδείας του. Και στα δύο αυτά έγγραφα διακρίνεται η μεγάλη εκτίμηση, που έτρεφαν οι απανταχού Ηπειρώτες προς το συγκεκριμένο πρόσωπο.
Το τμήμα αυτό του αρχείου του Ανδρέα Ζυγομαλά έκρινα σκόπιμο να το δημοσιοποιήσω τούτες τις ημέρες, που γιορτάζουμε τα Ελευθέρια της πόλης των Ιωαννίνων. Θεωρώ ότι μέσω του αρχειακού αυτού υλικού ενισχύεται η συλλογική εθνική μας μνήμη, ενώ η απόδοση του οφειλόμενου χρέους προς όσους μας κληροδότησαν ελεύθερη την πατρίδα προσλαμβάνει ουσιαστικότερο περιεχόμενο.
Η επιστολή προς τους γονείς του.
Αγαπητοί μου γονείς
Εξακολουθεί η ίδια κατάστασις. Τα πράγματα όμως είναι πολύ καλύτερα τώρα... Ο περισσότερος κόσμος νομίζει ότι σήμερον το μέτω-πον του πολέμου εν Ηπείρω εκτείνεται από Μανωλιάσ-σης μέχρι Μπιζάν - Αετορράχης. Πραγματικώς όμως εκτός του κυρίως μετώπου υπάρχει και αμυντικόν μέτωπον από Πρεβέζης μέχρι Σουλίου. Λάβετε τον χάρτην και μετρήσατε χιλιόμετρα.
Και όλη αυτή η φασαρία με 12 - 15.000 Στρατού!... Από όλους τους αιχμαλώτους πληροφορούμεθα ότι το ηθικόν του Τουρκικού Στρατού είναι αισχρόν. Οι Τουρκαλβανοί μετά την υπό της Ευρώπης αποφασισθείσαν κήρυξιν της Αλβανικής αυτονομίας απεσύρθησαν. Ο Εσσάτ Πασάς Αρχιστράτηγος του Στρατού Ιωαννίνων ηναγκάσθη να κρεμάση 40 Τουρκαλβανούς και τους λοιπούς ετοποθέτησε εις τα Μεταγωγικά.
Αφηρέθη τοιουτοτρόπως το μόνον ακμαίον και πραγματικώς μυθικώς ανδρείον στοιχείον του πολιορκουμένου Στρατού... Ο πανικόβλητος αυτός στρατός λυμόττει φοβερά. Οι στρατιώται αναφανδόν ζητούν την παράδοσιν των Ιωαννίνων. Είναι άλλωστε φανερόν ότι αι υπό των αιχμαλώτων διδόμεναι πληροφορίαι δεν στερούνται ακρίβειας εκ του ότι τας πρώτας ημέρας οι Τούρκοι επετίθεντο λυσσωδώς μετά θάρρους αξιοθαύμαστου και εκπληκτικού ηρωισμού. Μετά την απόκρουσιν των δύο πρώτων Τουρκικών επιθέσεων παρετηρήθη μεγίστη ύφεσις εις το πολεμικόν μένος των Τούρκων.
Αι νυκτεριναί επιθέσεις σχεδόν εσταμάτησαν, ιδίως κατόπιν της θαυμαστής τοποθετήσεως του πυροβολικού... Το πυροβολικόν μας μετά πολλού κόπου κατόρθωσε να παραταχθή. Παρετάχθη έναντι του Μπιζάνιου απόστασιν 4.500μ. Σήμερον δε το πρωί ήρχισαν αι ομοβροντίαι...
.
Αχ! Αυτός ο ορίζων! Εμπρός το δάσος με τις βελανιδιές. Ολίγον πάρα πίσω το χωρίον Κοπάνι και πάρα πίσω ακόμη το χιονισμένο βουνό. ∆εξιά τα βουνά της Μανωλιάσσας, το Καστράκι. Απέναντι άλλο δάσος με μικρές βελανιδιές και αριστερά τα Πεστά και το περιώνυμον πλέον Χάνι Εμίν Αγά... Η ημέρα περνά εν μεγίστη μονοτονία.
Το πρωί έγερσις 7½ . 8½ ένας περίπατος κατάλληλος. 12 επάνοδος εις τον καταυλισμόν. Πρόγευμα συνήθως μία καραβάνα καφές και ½ κουραμάνα. 12½ - 6 διά-φοραι μικραί ασχολίαι π.χ. Ψείριασμα, αφόδευσις και διάφοραι άλλαι επίσης ασχολίαι. 7μ.μ. - 7½π.μ. ύπνος υπό αντισκήνου εν μέσω διαφόρων κοριών και δεσποινίδων ψειρών...
Τώρα ευρήκα μίαν άλλην διασκέδασιν... Κάθε βράδυ το σκάω και από τας 6μ.μ. έως τας 12 και κάθημαι εις το Χάνι Εμίν με διασκεδαστικήν συντροφιά...
Μόνον σεις δεν δικαιούσθε να είσθε δυσαρεστημένοι από αυτήν την ευχάριστον κατάστασιν... Η μαύρη αλήθεια είναι ότι άγαν επεθύμησα το υποστεφές Άστυ και ιδίως τους κατοικούντας ή μάλλον τας κατοικούσας αυτό. Αλλά τι να γίνη; Και αυτό θα περάση... Μην ξεχάσετε τα ρούχα και τα χρήματα.
Το παιδί σας Ανδρέας Ζυγομαλάς
ΜΠΙΖΑΝΙ
Το Μπιζάνι υπήρξε ένα φημισμένο τουρκικό οχυρό, με εκτεταμένα αμυντικά έργα γύρω-του και με ισχυρότατες θέσεις βαρέων και ελαφρών πυροβόλων, και με μόνιμη φρουρά χιλιάδων τούρκων στρατιωτών. Η παρούσα εργασία παρουσιάζει τα τεχνικά στοιχεία αυτής της οχύρωσης των μονίμων πυροβολείων κυρίως, τα οποία ήσαν κατασκευασμένα από άοπλο και ελαφρώς οπλισμένο σκυρόδεμα, γύρω στο 1910. Περιγράφεται η διάταξη των έργων, η σύνθεση και η αντοχή του σκυροδέματος, ο τύπος του οπλισμού (αραιά ελάσματα σιδήρου), καθώς και οι βλάβες τις οποίες τα έργα αυτά υπέστησαν απ' τους βομβαρδισμούς των Ελλήνων.
Θεωρούμε σκόπιμο να δοθούν μερικές πληροφορίες σχετικές με την κατασκοπευτική δράση των Ελλήνων γύρω απ' το θέμα της οχύρωσης του Μπιζανίου, πριν απ' τις εχθροπραξίες του 1912 - 1913.
α) Π. Παπαγιάννης (από τα Ζευγάρια), μιναδόρος στους εκβραχισμούς του Μπιζανίου: Κάθε Σάββατο βράδυ, έδινε σχετικές πληροφορίες στο ελληνικό προξενείο, ο δε καθηγητής των Μαθηματικών Φίλιππος Σαγκούνης, ενημέρωνε τα σχετικά σχεδιαγράμματα (Α. Σακελλίων, 1954).
β) Λάλος Ιωάννης (απ' την Βούρμπιανη), εργοδηγός στην κατασκευή των οχυρών: Μετέδιδε σχετικές πληροφορίες στο ελληνικό προξενείο Ιωαννίνων (Γ. Οικονόμου, 1956).
γ) Οικονομίδης Δημόκριτος (απ' τη Βιζύη, Θράκης), φαρμακοποιός μέσα στις στρατιωτικές εγκαταστάσεις του Μπιζανίου : Μετέδιδε στον Δημ. Παπαϊωάννου πληροφορίες περί των οχυρών, οι οποίες μεταφέρονταν στο ελληνικό προξενείο (Δημ. Παπαϊωάννου, 1954).
δ) Λέγεται (Δημ. Παπαϊωάννου, 1954) ότι έλλην το γένος ανθυπολοχαγός του τουρκικού πεζικού στα Γιάννενα [Νικολάκη Εφέντης], παρέδωσε στην μυστική "Ηπειρωτική Εταιρία" σχεδιάγραμμα των οχυρώσεων του Μπιζανίου.
ε) Άλλωστε, μετά την έναρξη των επιχειρήσεων, ο ελληνικός στρατός διέθετε κι άλλη μία πηγή πληροφοριών, την Αεροπορία του! Στο αεροδρόμιο εκστρατείας της Νικοπόλεως, είχαν την έδρα-τους έξη (6) αεροπλάνα. Οι αναγνωριστικές-τους πτήσεις πάνω απ' όλες τις οχυρές θέσεις των Τούρκων, συμπλήρωναν όλες τις προγενέστερες πληροφορίες (Γ. Σιορόκας, 2000).
Η αποδοτικότητα της δράσης του ελληνικού πυροβολικού κατά του Μπιζανίου, δεν είναι άσχετη με τα ως άνω δεδομένα.
ΙΣΤΟΡΙΚΟ
α) Η τεχνική διερεύνηση μιας οχύρωσης οφείλει να τοποθετηθεί μέσα στο ιστορικό και, ειδικότερα, το στρατιωτικό πλαίσιο των γεγονότων της εποχής εκείνης (των δύο πρώτων δεκαετιών δηλαδή του προηγούμενου αιώνος).
Ο υψηλός (+850) και φύσει οχυρός λόφος του Μπιζανίου, πάνω στον δρόμο Πρέβεζα - Γιάννενα, ευλόγως είχε επιλεγεί απ' τον Γερμανό Στρατάρχη Von Goltz (1) , στα 1909, για να οχυρωθεί με τις νέες αμυντικές αντιλήψεις. Την επόμενη χρονιά λοιπόν, 600 τιμωρημένοι τούρκοι στρατιώτες έφθασαν στο Μπιζάνι, και άρχισαν να κατασκευάζουν οχυρές θέσεις πυροβόλων, εκτεταμένα ελαφρά έργα εκστρατείας, αποθήκες, δεξαμενές, οικοδομικά έργα Ψ αλλά και έργα παραπλάνησης (ψεύτικα πυροβόλα). Για ολόκληρη την οχύρωση περιοχής Ιωαννίνων, έχει αναφερθεί ένα κόστος 58 εκατομμυρίων γαλλικών φράγκων εποχής (ποσόν που μοιάζει κάπως υπερβολικό).
β) Ο Ελληνικός στρατός νοτίως των Ιωαννίνων ετοιμάζεται για την τελική επίθεση (Μάρτιος 1913, με το νέο ημερολόγιο). Στις 2 Μαρτίου παραπλανά τον εχθρό, βομβαρδίζοντας τους Αγίους Σαράντα απ' τη θάλασσα, και ετοιμάζοντας συγχρόνως στην Κέρκυρα ένα μεγάλο νοσοκομείο για να δεχθεί τάχα τους τραυματίες της απόβασης! Καθόσον αφορά την κυρίως επίθεση, ας επιτραπεί (σε μη-στρατιωτικούς) μια ουσιώδης τακτική παρατήρηση. Η μοντέρνα τεχνολογία, η διεθνής συνεργασία της εποχής, κι η έγκαιρη και δαπανηρότατη πρόβλεψη της τουρκικής διοίκησης, είχαν καταφέρει να καταστήσουν το Μπιζάνι άτρωτο. Με αυτό ακριβώς το δεδομένο νομίζομε ότι η ελληνική διοίκηση διαμόρφωσε το σχέδιο της τελικής επίθεσης:
(i)Το Μπιζάνι δεν επρόκειτο να γίνει στόχος του Πεζικού. Άρα, το μόνο που
χρειαζόταν ήταν ο ανηλεής βομβαρδισμός των επί του Μπιζανίου τουρκικών πυροβολαρχιών μόνον.
(ii)Όλοι οι άλλοι πολυάριθμοι στόχοι νοτίως των Ιωαννίνων έπρεπε να καταληφθούν εξ απήνης μέσω άλλων οδών, ολιγότερων εκτεθειμένων στις πυροβολαρχίες του Μπιζανίου.
Την νύχτα της 4ης Μαρτίου, οι ελληνικές δυνάμεις νοτίως των Ιωαννίνων, σε τέσσαρες ισχυρούς σχηματισμούς κινούνται με τέτοια ταχύτητα, μυστικότητα και αποτελεσματικότητα, ώστε η γενική επίθεση το πρωί της 5ης Μαρτίου σε ισάριθμα μέτωπα, καταστρέφει την τουρκική άμυνα σ' όλα τα σημεία στήριξής της.
Το Μπιζάνι καθεαυτό βομβαρδίζεται με πολύ μεγάλη επιτυχία απ' το ελληνικό πυροβολικό στις 4 και 5 Μαρτίου, ώστε να μη χρειασθούν θυσίες Πεζικού για την κατάληψή του.(2) Ο Τούρκος διοικητής προσφέρει την παράδοση των αμυνομένων άνευ όρων, κι οι έλληνες θα σεβασθούν παραδειγματικά τους 15.000 αιχμαλώτους.
Πηγές:
1. Ανδρέας Ζυγομαλάς, "ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΟΣ ΑΓΩΝ", Μιχάλης Χρ. Παντούλας
2. Μπιζάνι, "ΕΝΟΣ ΑΙΩΝΟΣ ΟΠΛΙΣΜΕΝΟ ΣΚΥΡΟΔΕΜΑ ΣΤΟ ΜΠΙΖΑΝΙ", Θ.Π. Τάσιος, Γ. Σταμουλάκης, Π. Τζούμας
HellasOnTheWeb
